Verilerle Yapay Zeka Kaynaklı İşten Çıkarılmalar

Yapay zeka (YZ) dönüşüm süreci her anlamda artık hızlanma aşamasında. Artık bu teknolojileri üretenlerden ziyade kullanıcılarının ekonomiye etki edeceği bir süreçteyiz. Hal böyleyken her sektörde etkisiyle dönüşüm getiren YZ’nın, işten çıkarmaları beraberinde getirdiği, bunun bazı mesleklerin yok oluşuna kadar varabilecek etkisinin olduğu konuşuluyor. Ancak YZ’nın her ne kadar bazı mesleklerin yerini alacağı düşünülse de, bazı uzmanlar yeni iş alanları için de olumlu etkili yaratabileceği yönünde görüş belirtiyor. Bu nedenle akıllarda uzun süredir aynı soru var… İşten çıkarılmalardan YZ mı sorumlu?

Pandemi süreci ve bu sürecin etkileri, yüksek enflasyon karşısında artan faiz oranları, şirketlerin küresel ekonomik daralmalar ve belirsizliklerle mücadele eden şirketlerin küçülmesi veya maliyetlerini düşürmeye yönelik çabaları işten çıkarmaları tetikliyor. Küresel gündem gerginlikleri, tedarik zinciri krizleri,  Rusya-Ukrayna Savaşı ile İsrail’in Filistin’deki hamleleri gibi başlıklar da gündemde bulanık ve tansiyonu düşmeyen bir yansımaya dönüştü. Diğer yandan, teknolojideki gelişmeler ve işletmelerin bu gelişmelere birbiriyle yarışarak yatırım yapması da bu tabloda önemli bir figür oldu. Şirketlerin iş yüklerini daha akılcı delege etmek ve çok yönlü tasarruf elde etmek için YZ ve otomasyona yönelmesi de işten çıkarmaların artmasına yol açtı.

Çoğu teknoloji şirketinin “verimlilik yılı” olarak adlandırdığı bu yıl, çok sayıda çalışan için işten çıkarılmayla sonuçlandı. 2023 ve içinde bulunduğumuz yıl işten çıkarmaların yoğunlaştığı ve en sık yaşandığı yıl oldu. Özellikle ABD ve Avrupa gibi dev global işletmelerin ve markaların çalışan sayısını azaltmak üzere karar alması dikkat çekti.  Bu kararı alan şirketlere, zaman ilerledikçe, aralarında dünya devlerinin de yer aldığı onlarca şirket ekleniyor.

YZ kullanımının iş gücüne etkisi üzerine yapılan güncel araştırmalara göre bu alanda önemli bir dönüşüm gerçekleştiğini ortaya koyar nitelikte. Layoffs.fyi verileri, teknoloji sektöründe işten çıkarma kayıtlarına göre, 2023 yılında 1192 teknoloji şirketi tarafından toplam 263 bin 180 kişi işten çıkarıldı. 2024 yılının ilk 4 ayında 300’e yakın teknoloji şirketi tarafından, 78 bin 500’den fazla çalışanının işine son verdi. Bu yıl işten çıkarmaya gideceğini açıklayan şirketler arasında Amazon, Google, Twitch, eBay, Riot Games gibi küresel şirketler yer aldı.

2024 yılında YZ kullanan veya gelecek yıl kullanmayı planlayan şirketlerin %44’ü,YZ kullanımı nedeniyle çalışanların kesinlikle (%21) veya muhtemelen (%23) işten çıkarılacağını bekliyor. Bu beklenti 2024 yılı tamamlandığında, ortalama her 3 şirketten 1’inin YZ nedeniyle çalışanlarını işten çıkaracağı anlamına geliyor.

Bir yanda YZ’nın insandan bağımsız işler hale gelip, zamanla dünyayı ele geçireceğine inanların kaygıları artarken, beri yanda uzmanların bir kısmı araştırmalara dayalı olarak aksini savunuyor. PwC’nin raporuna göre, YZ alanındaki ilerlemelerin küresel GSYH’yi 2030’a kadar yüzde14’e kadar yani 15 Trilyon’dan fazla artıracağı belirtiliyor. Her alanda ilerlemeye paralel ekonomik refahın da artacağı yönünde görüş bildirenler de var. Bununla birlikte elbette YZ kullanımı, imalattan perakendeye ve diğer hizmet alanlarına dek tüm sektörlerde istihdamı etkiliyor ve yeniden şekillendireceğe benziyor. Dünya Ekonomik Formu’nun raporları, imalat, perakende ve sağlık gibi sektörlerin, YZ kaynaklı işten çıkarmalardan en çok etkilenen sektörler olduğunu ortaya koyuyor. Dünya Ekonomik Forumu’na göre, 2027 yılına kadar iş görevlerinin %42’sinin tamamen otomatikleşecek. Veriye dayalı işlerde bu oranın %65’i bulması bekleniyor. Ancak, düşük gelirli ülkelerde bu oran daha farklı: işlerin sadece %26’sı YZ’den etkilenme riski altında olduğu belirtiliyor.

YZ ve otomasyon teknolojileri, montaj hattı işlerinde büyük etkiler yarattı. Yakın zamanda yapılan bir araştırmaya göre, YZ teknolojilerinin kullanımında özellikle otomasyon kullanımına bağlı işten çıkarmaların yaklaşık %40’ının,  YZ’ya bağlı gelişen otomasyon kabiliyeti olduğu belirlendi. 2030 yılına kadar yaklaşık 20 milyon üretim işinin otomasyon nedeniyle kaybedilebileceği öngörülüyor.

YZ destekli otomasyon yalnızca üretim süreçlerini değil, karar verme süreçlerini de etkiliyor. YZ kullanan veya 2024’te kullanmaya başlamayı planlayan şirketlerin %96’sı, YZ deneyimini önemsedikleri ve adayların bu alanda deneyim sahibi olmasının çok (%65) ya da biraz (%31) faydalı olacağını düşünüyor.

Ipsos tarafından yapılan araştırmanın sonuçlarına dayanarak yaklaşık 5 yıl içinde, bu konunun hayatlarını önemli ölçüde etkileyeceğini düşünenlerin oranının %60’tan %66’ya yükseldiği açıklanıyor. YZ teknolojilerinin sunduğu ürün ve hizmetlerin “tedirginlik” duygusunu tetiklediği katılımcılar için oranı %52 olarak açıklanırken aynı oranın 2 yıl öncekine göre %13 arttığı ifade ediliyor. Amerikalılarla yapılan bu araştırma gösteriyor ki YZ kullanımının artmasına paralel olarak endişe de artıyor.

YZ işgücü piyasasında değişime sebep oluyor. YZ’nın iş gücü üzerindeki etkisinin hızla arttığını gösteren verilere dayanarak, hem işten çıkarmalar hem de iş değişiklikleriyle iş gücünün dönüşümünün hızının artacağını söylemek mümkün. Bu değişimin etkilerinin nasıl göğüslenebileceğine ilişkin endişelenenler, iş gücünü yenilemeli. Çalışanların YZ becerilerini geliştirmeleri, yeniliklere açık şekilde eğitimler almaları ve YZ becerileri geliştirmeleri artık zorunlu. Basit kodlamalar, YZ yönetimi, veri analizini öğreten programlar, YZ uygulamalarının bir arada kullanımı gibi temel beceriler, çalışanların YZ kaynaklı yeni iş rolleri için öğrenilebilecek başlıca alanlar olarak ilk akla gelen alanlar. Diğer yandan Open AI CEO’su Sam Altman, herkesin YZ teknolojisine sahip olduğu bir dünya içinde çalışanların ve diğer grupların geleceğin en değerli becerisi olarak başka bir vizyonla hareket edilmesi gerektiğine işaret ediyor. Eleştirel düşünmenin, yaratıcılığın ve insanların ne istediğini anlama yeteneğinin YZ’nın güçlendirdiği bir gelecekte en değerli beceriler olacağını savunuyor.

YZ’nin getirdiği değişimlere uyum sağlamak isteyen çalışanlar için sürekli öğrenme ve gelişim büyük önem taşıyor. Çalışanlar, kendi donanım ve yeteneklerini bildiği yoldan icra etmenin yanı sıra, bunları çağın yeniliklerine uyarlamayı öğrenmek zorunda. Yenilikleri takip etmek, gelişen teknolojileri takip etmek ve iş gücüne uygulamak üzere yenilenerek sürekli öğrenme ve gelişim yolculuğu sürdürmelidir. Ayrıca kariyer esnekliği de bu anlamda önemlidir. Kariyer esnekliği, çalışanların iş kaybı durumunda yeni fırsatlar değerlendirebilmesi için kariyerini inşa ederken esneklik kazanması ve hızlı uyum sağlayabilmesi anlamına gelir. Tek bir alanda uzmanlaşmak yerine, farklı dallarda bilgi ve deneyim sahibi olmak, uzmanlığa dönüşebilecek hobiler geliştirmek bu esnekliği artırabilir.

YZ ve veri bilimi, modern iş dünyasında en çok talep gören beceriler arasında yer alıyor. Veri analizi, makine öğrenmesi ve programlama gibi konularda kendini geliştiren çalışanlar, iş güvencelerini artırabilirler. Bunu sağlamak için yüz yüze kurslar, seminerler, eğitimler ile Coursera, Udemy ve LinkedIn Learning gibi platformlara başvurmak da mümkün. Bu alanlarda sunulan kurslar ve sertifikalar, bu becerileri edinmede önemli kaynaklar olarak değerlendirilebilir. Çeşitli üniversiteler ve eğitim kurumlarının bu alanlarda online ve yüz yüze eğitim programları da değerlendirilebilir. Ayrıca, deneyimli profesyonellerden mentorluk ve koçluk almak, kariyer yolculuğunda rehberlik sağlayabilir. Eğitim programlarına, gelişim fırsatlarına katılarak yeni beceriler öğrenmek ve mevcut yetkinliklerini güncellemek bir zorunluluktan ziyade, yaşam gereği gibi görülmeli.

Yaratıcı ve eleştirel düşünme becerileri geliştirmek çağımızın en önemli becerileri arasında yer alıyor. Open AI’ın CEO’suna Altman’a göre, yakın gelecekte herkesin YZ teknolojilerini kullanması nedeniyle, eleştirel düşünme ve yaratıcı düşünme gibi beceriler çok daha önem kazanarak farklılık yaratan nitelikler olacak. YZ’nin henüz taklit edemediği bu yetenekler ve insani düşünme biçimleri, farklı projeler geliştirmede ve sunmada önem kazandı. Yaratıcı problem çözme yeteneklerini geliştirmek, çalışanları daha değerli kılar. İnovatif düşünme becerilerini geliştirerek, iş süreçlerinde yenilikçi çözümler sunmak da önemli bir avantajdır. Karar verme süreçlerinde analitik düşünme yeteneklerini kullanarak, stratejik ve etkili çözümler üretmek de çalışanların iş güvencesini artırır.

Şirketlerin beceri kazandırma desteğiyle ya da bireysel çabalarla beceri geliştirme girişimleri artık daha da önem kazandı. Şirketlerin ve hükümetlerin, iş piyasasına uyarlanan yeni beceriler kazanmaya teşvik etmesi için eğitim programları geliştirmesi, bu tür projelere yatırım yapması gerekiyor. Gelecekte, iş gücünün bu değişimlere uyum sağlaması için yeniden eğitim ve beceri geliştirme programlarının önemi artacaktır. Yalnızca çalışanların değil, şirketlerin ve hükümetlerin de “beceri geliştirme” konusunda tutum değiştirerek yeniliklere hızla uyumlanan bir vizyon geliştirmeleri gerekiyor.